ÇOCUK ERGEN PSİKİYATRİ

Tik Bozukluğu: Kısa Değerlendirme Rehberi

Tik bozukluğu; göz kırpma, yüz oynatma, omuz silkme gibi tekrarlayıcı hareketlerle veya boğaz temizleme, burun çekme gibi seslerle görülebilir. Tikler zaman içinde artıp azalabilir ve bazı çocuklar onları kısa süreli bastırabilir. Her tik Tourette sendromu değildir; süresi ve günlük işlev üzerindeki etkisi değerlendirmede önemlidir.

Tik nedir?

Tikler ani, hızlı ve tekrarlayıcı hareketler veya seslerdir.

Çocuk gözünü sık sık kırpabilir, yüzünü oynatabilir, omuzlarını silkebilir veya başını belirli şekilde hareket ettirebilir. Bazı çocuklarda ise boğaz temizleme, burun çekme veya farklı kısa sesler çıkarma görülebilir.

Tikler çoğu zaman istem dışı ortaya çıkar. Çocuk bazen tiki kısa süreli olarak durdurabilir ancak bu, hareketi veya sesi isteyerek yaptığı anlamına gelmez.

Tiklerin biçimi, sıklığı ve şiddeti zaman içinde değişebilir.

Motor ve vokal tik arasındaki fark nedir?

Tikler genel olarak iki grupta ele alınabilir.

Motor tikler, vücutta görülen hareketlerdir.

Örneğin:

• Göz kırpma,

• Yüz buruşturma,

• Burun oynatma,

• Baş sallama,

• Omuz silkme,

• Kol veya bacakta kısa hareketler

motor tik örnekleri arasında olabilir.

Vokal tikler ise tekrarlayan seslerdir.

Örneğin:

• Boğaz temizleme,

• Burun çekme,

• Öksürmeye benzer sesler,

• Homurdanma,

• Kısa ses veya hece çıkarma

vokal tik örnekleri olabilir.

Tek bir çocukta yalnızca motor, yalnızca vokal veya her iki tür tik bir arada görülebilir.

Her tekrarlayan hareket tik midir?

Hayır.

Çocuklarda birçok tekrarlayıcı hareket farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.

Alışkanlıklar, huzursuzluk sırasında yapılan hareketler, bazı gelişimsel tekrarlayıcı davranışlar veya başka hareket bozuklukları dışarıdan tike benzeyebilir.

Bu nedenle yalnızca “aynı hareket tekrar ediyor” bilgisine dayanarak tik bozukluğu sonucuna varmak uygun değildir.

Değerlendirmede hareketin nasıl başladığı, çocuğun onu bastırıp bastıramadığı, öncesinde bir dürtü veya gerginlik hissedip hissetmediği, zaman içindeki değişimi ve eşlik eden başka belirtiler dikkate alınabilir.

Tikler neden bazen artıp bazen azalabilir?

Tiklerin önemli özelliklerinden biri değişken olmalarıdır.

Bir dönem sık görülürken başka bir dönemde belirgin biçimde azalabilirler. Bazen eski bir tik kaybolurken farklı bir hareket veya ses ortaya çıkabilir.

Yorgunluk, kaygı, heyecan veya yoğun stres dönemlerinde tikler bazı çocuklarda daha belirgin hale gelebilir.

Bu değişkenlik, çocuğun tiki isteyerek yaptığı anlamına gelmez.

Ebeveynler tek bir güne bakmak yerine tiklerin birkaç hafta veya ay içindeki seyrini gözlemlediğinde daha anlamlı bir tablo elde edebilir.

Her tik Tourette sendromu anlamına gelir mi?

Hayır.

Çocuklarda tikler farklı süre ve biçimlerde görülebilir.

Bazı çocuklarda tikler bir yıldan kısa sürer ve zaman içinde kaybolabilir. Bazılarında ise daha uzun süre devam edebilir.

Tourette sendromu, yalnızca “tiklerin çok şiddetli olması” anlamına gelmez. Motor ve vokal tiklerin birlikte bulunması ve belirtilerin süresi gibi özellikler değerlendirmede önemlidir.

Bu nedenle çocuğun bir veya birkaç tik göstermesi tek başına Tourette sendromu olduğu anlamına gelmez.

Kısa değerlendirmede hangi dört noktaya bakılabilir?

Ebeveynler tikleri gözlemlerken dört temel alana dikkat edebilir:

Değerlendirme alanı	Sorulabilecek soru
Tür	Tekrarlayan hareket mi, ses mi, yoksa her ikisi de mi var?
Süre	Tikler ne zamandır görülüyor?
Değişkenlik	Tikler dönem dönem artıyor, azalıyor veya biçim değiştiriyor mu?
Günlük işlev	Okul, uyku, sosyal yaşam veya çocuğun rahatlığı etkileniyor mu?

Bu sorular bir tanı testi değildir.

Ama ailelerin gözlemlerini daha sistemli biçimde aktarmasına yardımcı olabilir.

Tikler çocuğun günlük yaşamını nasıl etkileyebilir?

Birçok tik hafif olabilir ve çocuğun yaşamını belirgin biçimde etkilemeyebilir.

Bazı çocuklarda ise tikler:

• Derste dikkat çekebilir,

• Yazı yazmayı veya başka motor işleri zorlaştırabilir,

• Boyun veya kaslarda ağrıya yol açabilir,

• Uykudan önce rahatsızlık yaratabilir,

• Arkadaşların dikkatini çekerek utanma veya geri çekilmeye neden olabilir,

• Çocuğun tikini bastırmaya çalışırken yorulmasına yol açabilir.

Bu nedenle değerlendirmede yalnızca tikin ne kadar sık görüldüğüne değil, çocuğun bundan ne kadar etkilendiğine de bakmak önemlidir.

Çocuğa tiki durdurmasını söylemek doğru mudur?

Çocuğa sürekli “Yapma”, “Kendini tut” veya “Yine başladın” demek çoğu zaman yardımcı olmaz.

Bazı çocuklar tiklerini kısa süreli bastırabilse de bu sürekli ve kolay biçimde kontrol edilebildikleri anlamına gelmez.

Tiklere sürekli dikkat çekmek çocuğun utanmasına, kendisini gözleniyor hissetmesine veya tiklere daha fazla odaklanmasına neden olabilir.

Aile ve öğretmenlerin çocuğu suçlamadan yaklaşması daha uygundur.

Çocuğun davranışı kasıtlı olarak yaptığı varsayılmamalıdır.

Ne zaman profesyonel değerlendirme düşünülebilir?

Her tik profesyonel değerlendirme veya tedavi gerektirmez.

Ancak tikler:

• Uzun süredir devam ediyorsa,

• Giderek daha sık veya yoğun hale geliyorsa,

• Hem hareket hem ses tikleri birlikte görülüyorsa,

• Çocukta ağrı veya yaralanmaya yol açıyorsa,

• Okul performansını etkiliyorsa,

• Sosyal ortamlarda belirgin sıkıntı yaratıyorsa,

• Çocuk tiklerini bastırmak için yoğun çaba harcıyorsa,

• Dikkat, dürtüsellik, takıntı veya başka ruhsal belirtiler de eşlik ediyorsa

daha ayrıntılı değerlendirme düşünülebilir.

Bir çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi, tiklerin türünü ve seyrini değerlendirmenin yanında eşlik eden dikkat, kaygı, obsesif kompulsif belirtiler veya okul yaşamıyla ilgili güçlüklerin de birlikte ele alınmasına yardımcı olabilir.

Gerektiğinde başka tıbbi veya nörolojik değerlendirmeler de klinik ihtiyaca göre gündeme gelebilir.

Ebeveynler hangi değişiklikleri takip edebilir?

Ebeveynlerin evde tanı koymaya çalışması gerekmez. Bunun yerine gözlemleri not etmek daha yararlı olabilir.

Şu sorular yol gösterici olabilir:

• Tik ilk ne zaman başladı?

• Hareket mi, ses mi, yoksa ikisi de mi görülüyor?

• Tiklerin biçimi zaman içinde değişti mi?

• Hangi dönemlerde daha belirgin oluyor?

• Yorgunluk veya yoğun heyecanla artıyor mu?

• Çocuk tiki kısa süreli bastırabiliyor mu?

• Tik öncesinde bir gerginlik veya yapma ihtiyacı tarif ediyor mu?

• Okulda da görülüyor mu?

• Arkadaşlıklarını veya özgüvenini etkiliyor mu?

• Ağrı veya fiziksel rahatsızlık oluşturuyor mu?

• Dikkat, takıntı veya başka davranışsal belirtiler eşlik ediyor mu?

Tikleri değerlendirirken temel soru yalnızca “Bu hareketi kaç kez yapıyor?” değildir. Daha önemli olan tiklerin ne kadar süredir devam ettiği, zaman içinde nasıl değiştiği ve çocuğun günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğidir.