ÇOCUK ERGEN PSİKİYATRİ

Tik Bozukluğu Hakkında Merak Edilenler

Tik bozukluğu; göz kırpma, yüz hareketleri veya omuz silkme gibi motor tiklerle ya da boğaz temizleme ve burun çekme gibi vokal tiklerle görülebilir. Tikler dönem dönem değişebilir ve bazı çocuklar onları kısa süreli bastırabilir. Her tik Tourette sendromu değildir; türü, süresi ve günlük yaşama etkisi birlikte değerlendirilir.

Tik bozukluğu nedir?

Tikler ani, hızlı ve tekrarlayıcı hareketler veya seslerdir.

Çocuk gözlerini sık sık kırpabilir, yüzünü oynatabilir, başını hareket ettirebilir veya omuzlarını silkebilir. Başka bir çocukta boğaz temizleme, burun çekme veya kısa sesler çıkarma görülebilir.

Tiklerin biçimi her çocukta aynı değildir. Aynı çocukta bile zaman içinde bir tik azalırken başka bir hareket veya ses ortaya çıkabilir.

Tikler çoğu zaman istem dışıdır. Çocuğun bazı tikleri kısa süreli bastırabilmesi, onları istediği zaman tamamen kontrol edebileceği anlamına gelmez.

Motor tik ve vokal tik arasındaki fark nedir?

Tikler genel olarak motor ve vokal tikler şeklinde ele alınır.

Tik türü	Örnekler
Motor tik	Göz kırpma, yüz buruşturma, baş hareketi, omuz silkme
Vokal tik	Boğaz temizleme, burun çekme, kısa ses veya hece çıkarma

Bazı çocuklarda yalnızca hareket tikleri görülürken bazılarında ses tikleri bulunabilir. Her iki tür tik de aynı çocukta ortaya çıkabilir.

Tik türünün yanında belirtilerin ne kadar süredir devam ettiği de tik bozukluklarının değerlendirilmesinde önemlidir.

Her tekrarlayan hareket veya ses tik midir?

Hayır.

Çocuklarda farklı nedenlerle tekrarlayan hareketler görülebilir. Bazı alışkanlıklar, gelişimsel tekrarlayıcı davranışlar veya başka hareket sorunları dışarıdan tike benzeyebilir.

Benzer biçimde sık boğaz temizleme veya öksürme her zaman vokal tik anlamına gelmez. Fiziksel nedenlerin de değerlendirilmesi gerekebilir.

Bu nedenle yalnızca tek bir hareket veya sese bakarak tik bozukluğu sonucuna varmak doğru değildir.

Hareketin veya sesin nasıl başladığı, ne zamandır devam ettiği, zaman içinde nasıl değiştiği ve başka belirtilerin bulunup bulunmadığı birlikte ele alınır.

Çocuk tikini isteyerek mi yapar?

Tikler genellikle çocuğun isteyerek yaptığı davranışlar değildir.

Bazı çocuklar tiki ortaya çıkmadan önce içsel bir gerginlik veya hareketi yapma ihtiyacı hissedebilir. Tiki yaptıktan sonra geçici bir rahatlama yaşayabilir.

Çocuk tikini belirli bir süre bastırabilir. Özellikle okulda veya başkalarının yanında kendisini tutmaya çalışabilir.

Bu durum ebeveyn veya öğretmende “Demek ki isterse yapmıyor” düşüncesi oluşturabilir.

Ancak kısa süreli bastırabilmek ile tiki tamamen kontrol edebilmek aynı şey değildir. Çocuk uzun süre kendisini tutmaya çalıştığında zorlanabilir veya tikler daha sonra yeniden belirginleşebilir.

Tikler neden bazen artıp bazen azalır?

Tiklerin tipik özelliklerinden biri değişkenliktir.

Bir hafta oldukça belirgin olan bir tik, başka bir dönemde azalabilir. Bazen eski tik kaybolur ve farklı bir hareket veya ses ortaya çıkar.

Yorgunluk, heyecan, kaygı veya yoğun stres bazı çocuklarda tiklerin daha belirgin hale gelmesiyle ilişkili olabilir.

Ancak tiklerin yalnızca psikolojik stres nedeniyle ortaya çıktığını düşünmek doğru değildir.

Tiklerin artıp azalması çocuğun davranışı isteyerek yaptığı anlamına da gelmez.

Her tik Tourette sendromu mudur?

Hayır.

Bir çocukta tik bulunması otomatik olarak Tourette sendromu anlamına gelmez.

Tik bozuklukları, görülen tiklerin türü ve ne kadar süredir devam ettiği dikkate alınarak farklı biçimlerde sınıflandırılabilir.

Genel olarak:

Durum	Temel özellik
Provizyonel tik bozukluğu	Motor ve/veya vokal tiklerin bir yıldan kısa süredir bulunması
Kalıcı motor veya vokal tik bozukluğu	Motor veya vokal tiklerden birinin bir yıldan uzun sürmesi
Tourette sendromu	Motor ve vokal tiklerin bulunması ve tiklerin en az bir yıldır devam etmesi

Bu tablo ailelerin kavramları anlamasına yardımcı olmak içindir. Tanı, çocuğun klinik değerlendirmesi sonucunda konur.

Tourette sendromunu yalnızca “tiklerin çok ağır olması” şeklinde düşünmek doğru değildir. Tiklerin türü ve süresi tanısal ayrım açısından önemlidir.

Geçici tikler zamanla kaybolabilir mi?

Bazı çocuklarda tikler kısa süreli olabilir ve bir süre sonra azalabilir veya kaybolabilir.

Özellikle çocukluk döneminde geçici tikler görülebilir.

Ancak bir tikin başlangıçta ne kadar süreceğini yalnızca görünümüne bakarak kesin olarak öngörmek mümkün değildir.

Bu nedenle ailelerin her gün tik saymaya çalışmasından çok, genel seyri gözlemlemesi daha yararlı olabilir:

• Ne zaman başladı?

• Zaman içinde arttı mı veya azaldı mı?

• Yeni tikler ortaya çıktı mı?

• Çocuğun yaşamını etkiliyor mu?

Tikler çocuğun günlük yaşamını nasıl etkileyebilir?

Bazı çocuklarda tikler hafiftir ve belirgin bir sorun oluşturmaz.

Başka çocuklarda ise tikler:

• Derste dikkat çekebilir,

• Yazı yazmayı veya başka motor görevleri zorlaştırabilir,

• Boyun veya başka kaslarda ağrı oluşturabilir,

• Çocuğun sosyal ortamlarda utanmasına yol açabilir,

• Akranların dikkatini çekebilir,

• Çocuğun tiki bastırmaya çalışırken yorulmasına neden olabilir.

Bu nedenle tiklerin yalnızca ne kadar sık olduğuna değil, çocuk açısından ne kadar sorun oluşturduğuna da bakmak gerekir.

Çocuğun kendisi tiklerinden rahatsız olmuyorsa ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkilenmiyorsa her tik için aktif tedavi gerekmeyebilir.

Tiklerle birlikte başka belirtiler görülebilir mi?

Evet.

Bazı çocuklarda tiklerin yanında dikkat güçlükleri, dürtüsellik, öğrenme sorunları, kaygı veya obsesif kompulsif belirtiler bulunabilir.

Bu nedenle değerlendirme yalnızca “Tik var mı?” sorusundan ibaret değildir.

Örneğin tikler hafif olduğu halde dikkat veya takıntı belirtileri çocuğun okul ve günlük yaşamını daha fazla etkiliyor olabilir.

Profesyonel değerlendirmede hangi belirtinin çocuk için en fazla güçlük oluşturduğu ayrıca ele alınabilir.

Tik bozukluğunda her zaman tedavi gerekir mi?

Hayır.

Her tik aktif tedavi gerektirmez.

Tikler hafifse, çocuğu rahatsız etmiyorsa ve okul ya da sosyal yaşamını belirgin biçimde etkilemiyorsa izlem yeterli olabilir.

Tikler ağrı veya yaralanmaya neden oluyorsa, okul ve sosyal yaşamı etkiliyorsa veya çocukta belirgin sıkıntı oluşturuyorsa tedavi seçenekleri değerlendirilebilir.

Tedavinin gerekli olup olmadığı ve hangi yaklaşımın uygun olacağı çocuğun bireysel durumuna göre belirlenir.

Davranışçı yaklaşımlar bazı çocuklarda tedavi planının bir parçası olabilir. Bazı durumlarda klinik değerlendirme sonucunda ilaç tedavisi de gündeme gelebilir.

Çocuğa tiki durdurmasını söylemek doğru mudur?

Çocuğa sürekli “Yapma”, “Kendini tut” veya “Yine başladın” demek genellikle yararlı değildir.

Bu tür uyarılar çocuğun tiklerine daha fazla odaklanmasına veya kendisini utanmış hissetmesine neden olabilir.

Tikleri nedeniyle çocuğu cezalandırmak veya bunun kasıtlı bir davranış olduğunu düşünmek de uygun değildir.

Aile ve öğretmenlerin mümkün olduğunca nötr yaklaşması, tiklerin çocuğun kimliğinin merkezine yerleştirilmemesi yararlı olabilir.

Eğer tikler okulda akranların dikkatini çekiyor veya zorbalığa neden oluyorsa okul ortamındaki desteğin ayrıca ele alınması gerekebilir.

Ne zaman profesyonel değerlendirme düşünülebilir?

Her tik için profesyonel değerlendirme gerekmeyebilir.

Ancak:

• Tikler uzun süredir devam ediyorsa,

• Tiklerin sayısı veya şiddeti belirgin biçimde artıyorsa,

• Hem hareket hem ses tikleri görülüyorsa,

• Tikler ağrı veya yaralanmaya yol açıyorsa,

• Okul performansı etkileniyorsa,

• Sosyal yaşamda belirgin sıkıntı oluşuyorsa,

• Çocuk tiklerini bastırmak için yoğun çaba harcıyorsa,

• Dikkat, dürtüsellik, kaygı veya takıntı belirtileri de bulunuyorsa,

• Hareket veya sesin tik olup olmadığı konusunda belirsizlik varsa

profesyonel değerlendirme düşünülebilir.

Bir çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi, tiklerin türünü ve zaman içindeki seyrini değerlendirmenin yanında çocuğun okul yaşamını, gelişim özelliklerini ve eşlik eden ruhsal belirtileri birlikte ele almaya yardımcı olabilir.

Gerektiğinde başka tıbbi veya nörolojik değerlendirmeler de klinik ihtiyaca göre planlanabilir.

Aileler hangi bilgileri gözlemleyebilir?

Ebeveynlerin evde tanı koymaya çalışması gerekmez. Bunun yerine somut gözlemleri not etmek değerlendirme açısından daha yararlıdır.

Şu sorular kullanılabilir:

• Tik ilk ne zaman ortaya çıktı?

• Hareket tiki mi, ses tiki mi görülüyor?

• Birden fazla tik var mı?

• Tikler zaman içinde biçim değiştirdi mi?

• Günün veya haftanın belirli dönemlerinde artıyor mu?

• Yorgunluk veya yoğun heyecanla daha belirgin oluyor mu?

• Çocuk tiki kısa süreli bastırabiliyor mu?

• Tik öncesinde bir yapma ihtiyacı veya gerginlik tarif ediyor mu?

• Okulda da görülüyor mu?

• Çocuğun arkadaşlıklarını veya okul yaşamını etkiliyor mu?

• Ağrı veya başka fiziksel rahatsızlık yaratıyor mu?

• Dikkat, dürtüsellik veya takıntı belirtileri eşlik ediyor mu?

Tik bozukluğunu değerlendirirken temel soru yalnızca “Çocuk ne kadar sık tik yapıyor?” değildir. Tiklerin türü, süresi, değişkenliği, çocuğun yaşadığı sıkıntı ve günlük yaşam üzerindeki etkisi birlikte ele alınmalıdır.