ÇOCUK ERGEN PSİKİYATRİ

Çocuk OKB: Kısa Değerlendirme Rehberi

Çocuklarda OKB, istenmeyen ve tekrarlayan düşüncelerle bunların oluşturduğu sıkıntıyı azaltmak için yapılan ritüel veya tekrarların belirginleşmesiyle görülebilir. El yıkama, kontrol etme, sıralama, sayma veya sürekli güvence isteme örnekler arasında olabilir. Tek bir alışkanlık değil; süre, sıkıntı ve günlük işlev üzerindeki etki önemlidir.

Çocuklarda OKB nedir?

OKB, obsesif kompulsif bozukluğun kısaltmasıdır.

Çocukta tekrar tekrar ortaya çıkan, istenmeyen ve sıkıntı yaratabilen düşünceler, dürtüler veya zihinsel imgeler bulunabilir. Bunlara obsesyon adı verilir.

Çocuk bu düşüncelerin oluşturduğu kaygıyı veya rahatsızlığı azaltmak için bazı davranışları ya da zihinsel işlemleri tekrar tekrar yapmak zorunda hissedebilir. Bunlar ise kompulsiyon olarak adlandırılır.

Örneğin çocuk mikrop bulaşacağı düşüncesi nedeniyle ellerini tekrar tekrar yıkayabilir veya kötü bir şey olacağından korktuğu için kapıyı defalarca kontrol edebilir.

Ancak tek başına el yıkamak, düzenli olmak veya bir şeyi birkaç kez kontrol etmek OKB anlamına gelmez.

Obsesyon ve kompulsiyon arasındaki fark nedir?

Obsesyon, çocuğun zihnine istemeden gelen ve tekrar eden düşünce, dürtü veya imgeleri ifade eder.

Örneğin:

• Bir yakınına kötü bir şey olacağı düşüncesi,

• Mikrop veya kir bulaşacağı korkusu,

• Bir şeyin yanlış veya eksik olduğu hissi,

• Eşyaların belirli biçimde durması gerektiği düşüncesi,

• İstemediği halde zihnine gelen rahatsız edici düşünceler

obsesif özellik gösterebilir.

Kompulsiyon ise çocuğun bu sıkıntıyı azaltmak veya korktuğu bir durumun gerçekleşmesini engellemek amacıyla yapmak zorunda hissettiği tekrarları ifade eder.

Bunlar yalnızca dışarıdan görülen davranışlar değildir. Sayma, belirli kelimeleri zihinden tekrar etme veya bir düşünceyi başka bir düşünceyle “etkisiz hale getirmeye” çalışma gibi zihinsel ritüeller de görülebilir.

Her tekrarlayan davranış OKB anlamına gelir mi?

Hayır.

Çocuklar gelişimleri sırasında rutinlere önem verebilir, aynı oyunu tekrar tekrar oynamak isteyebilir veya belirli alışkanlıklar geliştirebilir.

Bir davranışı tekrar etmek tek başına OKB göstergesi değildir.

Daha önemli olan çocuğun davranışı neden yaptığıdır.

Örneğin bir çocuk oyuncaklarını belirli biçimde dizmekten keyif aldığı için bunu yapabilir. Başka bir çocuk ise oyuncaklar tam olarak aynı şekilde dizilmezse kötü bir şey olacağından yoğun biçimde korkabilir ve düzeni defalarca kontrol etmek zorunda hissedebilir.

Bu iki durum dışarıdan benzer görünse de çocuğun yaşadığı içsel deneyim farklı olabilir.

Çocuklarda OKB nasıl fark edilebilir?

OKB her çocukta aynı içerikle ortaya çıkmaz. Obsesyon ve kompulsiyonların konusu çocuktan çocuğa değişebilir ve zaman içinde farklılaşabilir.

Tekrarlayan ve rahatsız edici düşünceler

Çocuk bazı düşüncelerin zihnine tekrar tekrar geldiğini fark edebilir.

Örneğin:

• Mikrop kapmaktan yoğun biçimde korkabilir,

• Bir yakınına zarar geleceğinden endişelenebilir,

• Bir şeyi yanlış yaptığını tekrar tekrar düşünebilir,

• Kendisinin kötü bir insan olduğu konusunda kaygılanabilir,

• Bir durumun “tam doğru” olmadığını hissedebilir.

Çocuk bu düşüncelerin mantıksız olduğunu her zaman fark etmeyebilir. Bazı çocuklar ise düşüncelerinden utanabilir ve bunları ebeveynleriyle paylaşmak istemeyebilir.

Kontrol etme, yıkama ve düzenleme ritüelleri

Kompulsiyonlar dışarıdan daha kolay fark edilebilir.

Çocuk:

• Ellerini tekrar tekrar yıkayabilir,

• Kapının kilitli olup olmadığını birçok kez kontrol edebilir,

• Eşyaları belirli bir sıraya göre düzenlemek zorunda hissedebilir,

• Bir ödevi yaptığı halde tekrar tekrar kontrol edebilir,

• Ebeveyne aynı soruyu defalarca sorarak güvence isteyebilir.

Bu davranışların önemli bir özelliği, çocuğun çoğu zaman bunları yalnızca istediği için değil, yapmadığında yoğun rahatsızlık yaşayacağı veya kötü bir şey olacağı düşüncesiyle gerçekleştirmesidir.

Sayma, tekrar etme ve zihinsel ritüeller

OKB belirtileri her zaman dışarıdan görünmez.

Çocuk belirli sayılara göre hareket edebilir, bir sözcüğü zihninden tekrar tekrar söyleyebilir, belirli bir düşünceyi “düzeltmek” için başka bir düşünceyi tekrarlayabilir veya bir eylemi “doğru hissettirdiği” noktaya kadar yeniden yapmak isteyebilir.

Bu tür zihinsel ritüeller dışarıdan fark edilmesi daha zor belirtiler olabilir.

Kısa değerlendirmede hangi dört noktaya bakılabilir?

Ebeveynler tekrarlayan düşünce ve davranışları gözlemlerken dört temel noktaya bakabilir:

Değerlendirme alanı	Sorulabilecek soru
Tekrarlama	Aynı düşünce, kontrol veya ritüel tekrar tekrar ortaya çıkıyor mu?
Zorunluluk hissi	Çocuk bunu yapmazsa kötü bir şey olacağını veya yoğun sıkıntı yaşayacağını düşünüyor mu?
Zaman ve sıkıntı	Ritüeller belirgin zaman alıyor veya çocuğu çok zorluyor mu?
Günlük işlev	Okul, uyku, aile yaşamı veya sosyal etkinlikler etkileniyor mu?

Bu tablo tanı koymak için kullanılmaz.

Asıl amaç, çocukluk dönemindeki sıradan alışkanlıklarla günlük yaşamı giderek yönetmeye başlayan bir obsesyon-kompulsiyon döngüsünü birbirinden ayırmaya yardımcı olmaktır.

OKB çocuğun günlük yaşamını nasıl etkileyebilir?

OKB'nin önemini anlamak için yalnızca ritüelin ne olduğuna değil, çocuğun hayatında ne kadar yer kapladığına da bakmak gerekir.

Örneğin çocuk:

• Sabah hazırlanmak için çok uzun süre harcayabilir,

• Ellerini yıkamak için ders veya oyununu bırakabilir,

• Ödevlerini tekrar tekrar kontrol ettiği için tamamlamakta zorlanabilir,

• Belirli nesnelere dokunmaktan kaçınabilir,

• Aile üyelerinden sürekli güvence isteyebilir,

• Ritüelleri tamamlanmadığında yoğun sıkıntı yaşayabilir,

• Arkadaşlık veya sosyal etkinliklerden uzaklaşabilir.

Bazı çocuklar belirtilerini başkalarının görmemesi için ritüellerini gizlice yapabilir. Bu nedenle dışarıdan “hiçbir sorun yokmuş” gibi görünmeleri, mutlaka sıkıntı yaşamadıkları anlamına gelmez.

Aile ritüellere fark etmeden katılıyor olabilir mi?

Aileler genellikle çocuğun kaygısını azaltmak amacıyla yardımcı olmaya çalışır.

Örneğin ebeveyn:

• “Kapı kesin kilitli” diye tekrar tekrar güvence verebilir,

• Çocuk istemediği için belirli nesnelere dokunmayabilir,

• Ritüelin tamamlanmasını bekleyebilir,

• Çocuğun istediği kontrol işlemini onun yerine yapabilir.

Bu davranışlar çoğu zaman çocuğu rahatlatmak amacıyla yapılır.

Ancak OKB değerlendirmesinde yalnızca çocuğun ritüelleri değil, ailenin günlük yaşamının bu ritüellere ne ölçüde uyum sağlamak zorunda kaldığı da önemli olabilir.

Ebeveynin bu durumu fark etmesi kendisini suçlaması gerektiği anlamına gelmez. Ama profesyonel değerlendirme sırasında aile düzenindeki değişiklikleri paylaşmak yararlı olabilir.

Ne zaman profesyonel değerlendirme düşünülebilir?

Her tekrarlayan düşünce veya davranış profesyonel değerlendirme gerektirmez.

Ancak çocuk:

• İstemediği düşüncelerden belirgin biçimde rahatsız oluyorsa,

• Ritüellerini yapmak zorunda hissediyorsa,

• Davranışları tekrar tekrar yapmak için uzun süre harcıyorsa,

• Ritüeli tamamlayamadığında yoğun sıkıntı yaşıyorsa,

• Okul, uyku veya sosyal yaşamı etkileniyorsa,

• Aile üyelerinden sürekli güvence istiyorsa,

• Ailenin günlük düzeni ritüellere göre değişmeye başladıysa

daha ayrıntılı değerlendirme düşünülebilir.

Bir çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi, tekrarlayan davranışın kendisine bakmakla sınırlı kalmaz. Çocuğun düşünceleri, yaşadığı sıkıntı, gelişim özellikleri, günlük işlevi ve eşlik eden başka belirtiler birlikte ele alınabilir.

Amaç her rutin veya alışkanlığı OKB olarak etiketlemek değil, davranışların hangi ihtiyaç ve güçlüklerle ilişkili olduğunu anlamaktır.

Ebeveynler hangi değişiklikleri takip edebilir?

Ebeveynlerin kendi başına tanı koyması gerekmez. Bunun yerine birkaç temel örüntüyü gözlemlemek daha yararlı olabilir:

• Çocuk hangi düşüncelerden rahatsız oluyor?

• Hangi davranışları tekrar tekrar yapıyor?

• Davranışı yapmazsa ne olacağını düşünüyor?

• Ritüeller ne kadar zaman alıyor?

• Güvence isteme davranışı arttı mı?

• Okula hazırlanması veya ödev yapması eskisine göre uzadı mı?

• Aile üyelerinin de ritüellere katılması bekleniyor mu?

• Çocuk bazı düşünce veya davranışlarını gizlemeye çalışıyor mu?

• Bu durum okul, arkadaşlık veya aile yaşamını etkiliyor mu?

Çocuk düşüncelerini anlattığında onu yargılamamak önemlidir. Rahatsız edici bir düşüncenin zihne gelmesi, çocuğun o düşünceyi gerçekleştirmek istediği veya kişiliğini yansıttığı anlamına gelmez.

Kısa değerlendirmede temel soru yalnızca “Çocuğum bir şeyi tekrar ediyor mu?” değildir. Daha önemli olan, düşünce ve ritüellerin çocuğun zamanını, duygusal rahatlığını ve günlük yaşamını ne ölçüde yönetmeye başladığıdır.